บายศรีหลวง ๙ ชั้น ทูลพระขวัญคู่ภูมินทร์

สัญลักษณ์แห่งพระเกียรติยศในราชพิธีล้านนา

---

"บายศรีหลวง" หรือที่เรียกในบางครั้งว่า "บายศรีต้น" หรือ "บายศรีใหญ่" เป็นงานประณีตศิลป์ที่เปี่ยมด้วยความหมายเชิงสัญลักษณ์ของล้านนา สะท้อนถึงความศักดิ์สิทธิ์และพระเกียรติยศสูงสุดที่ถวายแด่พระมหากษัตริย์และพระบรมราชินี โดย "บายศรี ๙ ชั้น" ถือเป็นลำดับสูงสุดในประเพณีล้านนา ทั้งยังมีการกำหนดเกณฑ์ลำดับศักดิ์ดังนี้

● ๙ ชั้น: สำหรับพระมหากษัตริย์และพระบรมราชินี

● ๗ ชั้น: สำหรับผู้ทรงพระอิสริยยศรองลงมา

● ๕ ชั้น: สำหรับเจ้านายในพระราชวงศ์

● ๓ ชั้น: สำหรับขุนนางและประชาชน

สิ่งที่โดดเด่นของ บายศรีหลวง คือการไม่ใส่เครื่องสังเวยลงในบายศรีโดยตรง แต่จะนำสำรับคาวและหวานจัดแยกใส่ภาชนะต่างหาก ซึ่งสำรับคาวมักประกอบด้วยหัวหมู เป็ด ไก่ ปลา และกุ้ง ส่วนสำรับหวานมีขนมหลากชนิด ถั่ว งา นม และเนย

● วิวัฒนาการของประเพณีบายศรีหลวง ๙ ชั้น

ในระยะแรกที่ยังไม่มีการกำหนดแบบแผนชัดเจน พบว่าบายศรี ๙ ชั้นถูกนำมาใช้ในพิธีบายศรีทูลพระขวัญสำหรับสมเด็จพระยุพราช เช่น ในพิธีสมโภชบายศรีสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชเจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ เมื่อครั้งเสด็จประพาสมณฑลพายัพ วันที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๔๘

ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระบรมราชินี มีการกำหนดแบบแผนให้ใช้บายศรี ๙ ชั้นสำหรับพระมหากษัตริย์ และบายศรี ๗ ชั้นสำหรับพระบรมราชินี ทว่าประเพณีนี้ได้มีการปรับเปลี่ยนอีกครั้งในปี พ.ศ. ๒๕๐๑ เมื่อมีพิธีบายศรีทูลพระขวัญพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยกำหนดให้ใช้บายศรี ๙ ชั้นถวายทั้งสองพระองค์

● ประเพณีที่ยังคงอยู่ในปัจจุบัน

ในโอกาสที่พระประมุขของต่างประเทศเสด็จเยือนจังหวัดเชียงใหม่ บายศรี ๙ ชั้นยังคงถูกนำมาทูลเกล้าฯ ถวายในพิธีทูลพระขวัญ ซึ่งสะท้อนถึงการรักษาขนบธรรมเนียมและความศรัทธาในราชพิธีล้านนาอย่างเคร่งครัด จวบจนปัจจุบันบายศรีหลวง ๙ ชั้นยังคงเป็นงานศิลปะเชิงสัญลักษณ์ที่แสดงถึงความภาคภูมิใจและความเคารพอย่างสูงสุดของชาวล้านนา

.

ที่มา : ศูนย์มรดกเมืองเทศบาลนครเชียงใหม่